Pakiet Edukacyjny

MDK 2
powrót

Maria Łasocha
Magdalena Pilip

Jak i kiedy mówić "nie"?(*)
Techniki asertywne w profilaktyce alkoholowej

Cele operacyjne
Uczeń:

  • wyróżnia naturalne i sztuczne (chemiczne) sposoby dążenia do dobrego samopoczucia;
  • sporządza katalog cech charakterystycznych dla zachowania asertywnego, agresywnego i uległego;
  • analizuje swoją postawę w sytuacjach problemowych;
  • wykonuje zadania dramowe ćwiczące asertywność;
  • omawia swoje role w scenkach dramowych.

Środki dydaktyczne

  • kartki i długopisy
  • plansza z dziesięcioma sposobami odmawiania (załącznik nr 2)
  • kserokopie z opisem technik zachowania asertywnego (załącznik nr 3)

Przebieg zajęć

  1. Uczniowie biorą udział w burzy mózgów na temat: "Co ludzie robią, żeby mieć dobre samopoczucie?", po czym na jednym arkuszu papieru zapisują naturalne sposoby uzyskiwania zadowolenia z życia, na drugim chemiczne metody poprawiania samopoczucia. Nauczyciel zwraca uwagę, że te ostatnie są drogą sztuczną i prowadzą do ograniczenia wolności.
  2. Nauczyciel przekazuje uczniom podstawową wiedzę na temat asertywności (zał. nr 1).
  3. Następnie wszyscy wspólnie pod kierunkiem nauczyciela sporządzają katalog cech charakterystycznych dla zachowania asertywnego, a także agresywnego i uległego, np.:
    Zachowania asertywne Zachowania agresywne Zachowania uległe
    obrona własnych praw przy jednoczesnym uznaniu praw innych, bezpośredniość, uczciwość, stanowczość, opanowanie obrona własnych praw kosztem praw innych, hałaśliwość, przemoc, ironia, wywyższanie się lekceważenie swoich praw, zgoda na naruszanie ich przez innych, lękliwość, poczucie winy, nieszczerość
  4. Uczniowie przypominają sobie trzy sytuacje, w których ktoś ostatnio poprosił ich o zrobienie czegoś, a oni zgodzili się na to, chociaż nie mieli ochoty. Każdy dzieli kartkę na cztery części. W pierwszej rubryce krótko opisuje sytuację, w drugiej co zyskał dzięki temu, że nie odmówił, w trzeciej co stracił, w czwartej - co by się stało, gdyby w tej sytuacji odmówił spełnienia prośby.
  5. Następnie uczniowie w grupach analizują swoje "bilanse strat i zysków", zastanawiają się, czy słusznie postąpili, jak zachowaliby się teraz, gdyby te sytuacje się powtórzyły. Chętni uczniowie wypowiadają się na forum: czy zawsze warto mówić "tak", w jakich sytuacjach lepiej powiedzieć "nie", i dlaczego, czy mają trudności z odmawianiem prośbom innych ludzi, w jakich sytuacjach i komu najtrudniej jest odmówić.
  6. Nauczyciel zawiesza planszę przedstawiającą "Dziesięć sposobów odmawiania" (załącznik nr 2). Uczniowie w parach ćwiczą zastosowanie ich, np.: Osoba A: "Piotrek, chodź ze mną po lekcjach do pubu na browarka"; Osoba B: "Nie, mam lepszy pomysł, chodźmy do domu kultury zobaczyć wystawę modeli latających". Po przećwiczeniu odmawiania przez osobę B następuje zamiana ról.
  7. Uczniowie na forum grupy dzielą się wrażeniami i odczuciami, mówią, w której roli czuli się najlepiej, który sposób odmawiania najbardziej im odpowiadał.
  8. Nauczyciel zapoznaje uczniów z technikami zachowań asertywnych, po czym dzieli ich na małe grupy i rozdaje kserokopie z ich opisem (załącznik nr 3). Każda grupa odgrywa scenki z zastosowaniem tych technik oraz "Dziesięciu sposobów odmawiania".
  • Scenka pierwsza: Wracasz z nowym kolegą ze szkoły, kolega wydaje ci się fajny, chciałabyś go lepiej poznać. On cię zaprasza na piwo. Zachowaj się asertywnie.
  • Scenka druga: Jesteś na imprezie, świetnie się bawisz. Nagle zauważasz, że grupa osób siedzących w kącie pokoju podaje sobie coś z rąk do rąk. Jedna z tych osób, znajoma, przywołuje cię gestem i proponuje, żebyś też się zaciągnęła. Zachowaj się asertywnie.
  • Scenka trzecia: Jesteś u koleżanki, której rodzice wyjechali na jeden dzień. Koleżanka proponuje, żebyście spróbowały alkoholu z barku. Zachowaj się asertywnie.
  • Scenka czwarta: Jesteś na imieninach u koleżanki, pijany chłopak prosi cię do tańca. Zachowaj się asertywnie. (Tu należy zastosować drugi z dziesięciu sposób odmawiania)

9. Osoby odmawiające dzielą się swoimi wrażeniami, mówią, jak czuły się w swoich rolach, które z wypowiedzianych kwestii były najskuteczniejsze podczas odmawiania; pozostali uczestnicy wypowiadają się, jak oni zachowaliby się w takich sytuacjach.

Praca domowa (do wyboru)

  1. Wykonaj plakat pt. "Alkohol - droga donikąd" do przyszłej minigalerii klasowej.
  2. Obal funkcjonujące w społeczeństwie mity o alkoholu:
  • Ci, którzy mają mocną głowę, mogą pić spokojnie.
  • Piwo i wino to nie jest prawdziwy alkohol.
  • Kierowca może się trochę napić.
  • Siła woli jest najważniejsza.

Potrzebne informacje możesz znaleźć w następujących książkach:
J. Mellibruda, Tajemnice Etoh, Warszawa 1997.
J. K. Falewicz, ABC problemów alkoholowych, Warszawa 1993.
Z. Najda, Co psuje się od alkoholu, Warszawa 1998.

Załącznik nr 1
Asertywność

Zachowanie asertywne oznacza bezpośrednie, uczciwe i stanowcze wyrażenie swoich uczuć, postaw, opinii lub pragnień w sposób respektujący uczucia, postawy, opinie, prawa i pragnienia drugiej osoby. Jest przeciwieństwem zarówno postawy agresywnej, jak i uległej. Od zachowania agresywnego różni się tym, że nie rezygnuje się z osobistych praw, nie naruszając praw innych osób. W przypadku zachowań agresywnych sytuacje są postrzegane w kategoriach "ja wygrywam, ty przegrywasz". Ton głosu w takim zachowaniu różni się od tonu głosu w zachowaniu asertywnym - często bywa hałaśliwy, pobrzmiewa w nim pogróżka lub sarkazm. Od zachowania uległego asertywne różni się tym, że zakłada działanie zgodne z własnym interesem oraz stanowczą obronę siebie i swoich praw - bez nieuzasadnionego poczucia winy i lęku. Asertywność jest umiejętnością kluczową, kiedy trzeba się oprzeć naciskom, m.in. w sprawie alkoholu, papierosów czy narkotyków. Asertywność nie stanowi gwarancji sukcesu, ale daje satysfakcję z wyrażania własnych uczuć po to, by konflikt można było rozstrzygnąć bez agresji, poczucia winy, lęku czy nieszczerości.

Na podstawie książki Profilaktyka pierwszorzędowa
Ewy Kosińskiej i Barbary Zachary (Kraków 2003)

Załącznik nr 2
Dziesięć sposobów odmawiania

  1. Po prostu powiedz "NIE"
    Pokręć głową: "Nie, dziękuję. Nie mam ochoty. Nie myślę tego robić".
  2. Odejdź
    Zasadą jest powiedzenie "nie" nie więcej niż dwa razy, i jeśli to nie skutkuje, należy odejść - szybko i pewnie.
  3. Zignoruj
    Po prostu zignoruj, udawaj, że jesteś zajęty, w ogóle nie odpowiadaj.
  4. Podaj powód
    "Muszę iść do domu, spodziewam się telefonu. Przepraszam, mam inne plany".
  5. Zmień temat
    "Podobają mi się twoje adidasy. Czy dużo kosztowały?"
  6. Zażartuj
    "Z rozkoszą, ale zaplanowałam uporządkować dziś szufladę ze skarpetami".
  7. Oburz się
    "Nie mogę uwierzyć w to, co słyszę. Chyba nie mówisz tego poważnie".
  8. Powiedz komplement
    "Jesteś fajnym chłopakiem, ale ten pomysł to niewypał".
  9. Zaproponuj coś lepszego
    "Mam lepszy pomysł, chodźmy do mnie posłuchać nowej płyty".
  10. Rzuć wyzwanie
    "Jesteś przecież moim przyjacielem, więc nie namawiaj mnie do czegoś, czego nie chcę zrobić".

Załącznik nr 3 Techniki zachowań asertywnych

Technika "czterech kroków" - określenie w jednym zdaniu (krótkim), na czym polega problem (krok I), jakie w związku z tym przeżywa się emocje (krok II), co się proponuje (krok III) i jakie to będzie miało konsekwencje (krok IV), np.: "Robisz mi zarzut, że nie chcę z tobą pójść do pubu na piwo. Jest mi przykro i ogarnia mnie złość, że od picia piwa uzależniasz naszą przyjaźń. Myślę, że moglibyśmy razem przejść się na Starówkę, będziemy mogli porozmawiać, może spotkamy kogoś znajomego".

Technika "zdartej płyty" - polega na wielokrotnym i stanowczym powtarzaniu zdania kluczowego oraz parafrazie połączonej z nazywaniem uczuć, np.: "Nie, nie pożyczę ci tej kasety", "Nie pożyczę ci kasety, bo nie oddałeś mi poprzedniej", "Rozumiem, że to się zmieni, ale nie pożyczę ci kasety" itd., aż do wycofania się osoby proszącej.

Technika 'zasłony dymnej" - polega na tym, że gdy ktoś atakuje, nie mówimy wprost, o co chodzi; kluczowe w tej technice jest używanie zwrotów: "możliwe, że tak jest"; "chyba faktycznie..."; "być może...", np.: "Chyba faktycznie nie pomyślałem...", "Być może źle zrobiłem". W ten sposób wytrąca się rozmówcy narzędzia agresji słownej i zarzutów.

Na podstawie książki Profilaktyka pierwszorzędowa

* Trzecie miejsce w konkursie na scenariusz lekcji poświęconej profilaktyce alkoholowej zorganizowanym przez Młodzieżowy Dom Kultury nr 2 w Lublinie w 2005 r.