Pakiet Edukacyjny

MDK 2
powrót

Joanna Wójtowicz

Alkohol w świecie reklamy*
Scenariusz lekcji wychowawczej dla klas gimnazjalnych

Cele operacyjne Uczeń:

  • określa perswazyjną rolę reklamy;
  • demaskuje chwyty wykorzystywane w reklamie skierowane na kształtowanie i utrwalanie pożądanych przez reklamodawcę postaw;
  • analizuje spot reklamowy (warstwy: przekazu fabularnego, emocjonalnego, kształtowanie postawy);
  • redaguje określone formy wypowiedzi (scenariusz, wykład, artykuł prasowy, kodeks) na podstawie zgromadzonych materiałów.

Środki dydaktyczne

  • spot reklamowy piwa "Lech" (odtworzony na wideo lub jako plik komputerowy) (1)
  • kserokopie zadań dla grup (załącznik nr 1)
  • kserokopie tekstów dotyczących działania alkoholu na człowieka (załącznik nr 2)
  • czarne i czerwone flamastry

Przebieg zajęć

  1. Uczniowie przypominają sobie reklamy napojów alkoholowych i mówią, jakie skojarzenia i emocje wywołują - co zapamiętuje się po ich obejrzeniu. Jeden z nich na tablicy zapisuje w formie słoneczka odpowiedzi (np. dobra zabawa, grupa przyjaciół, poczucie "męskości", dorosłości, poczucie siły, mocy, zwiększenie możliwości, beztroska, przyjemność, oderwanie od rzeczywistości, wyzwolone emocje, radość, spełnienie, wolny czas, ciepło, humor, wolność itp.).
  2. Nauczyciel krótko podsumowuje wstępne ćwiczenie: reklamodawca skupia uwagę odbiorcy nie tyle na produkcie, ale przede wszystkim na emocjach i korzyściach (w postaci pozornie zrealizowanych potrzeb) wypływających ze spożycia alkoholu; bazuje na stereotypach, kształtuje pożądane przez siebie zachowania: "sięgnij i wypij, a wtedy...".
  3. Uczniowie podzieleni na czteroosobowe grupy otrzymują zestawy zadań (załącznik nr 1), po czym zostaje odtworzony spot reklamowy (koniecznie kilkakrotnie, by uczniowie mogli dokonać rzetelnej analizy).
  4. Po ok. 20 minutach pracy uczniowie prezentują jej wyniki (dobrze, gdyby nazwali, a przez to zdemaskowali chwyty reklamowe, np. posługiwanie się sugestią, uwiarygodnienie przekazywanych treści przez obraz, wywołanie uczucia wyjątkowości, niecodzienności pokazywanych doświadczeń, operowanie kontrastem, odwołanie do pozytywnych pragnień oraz to, że reklama podsyca pragnienia atrakcyjnego życia, doświadczenia niecodziennych zdarzeń, radości, dając przez to pozór niewinnej zabawy i odwołując się do praw młodości - "należy mi się coś od życia", "młodzi muszą się wyszaleć").
  5. Nauczyciel rozdaje grupom materiały informujące o skutkach działania alkoholu (załącznik nr 2), zaznaczając, że o poruszanych w nich kwestiach reklamodawca nigdy nie wspomina. Uczniowie czytając je, podkreślają informacje dotyczące wpływu alkoholu na młodzież na czarno, a na człowieka dorosłego - na czerwono.
  6. Następnie nauczyciel inicjuje dyskusję na temat: "Dlaczego należy opóźniać inicjację alkoholową?". W podsumowaniu podkreśla kontrast między atrakcyjnością reklamy, kreującą niezwykle barwny, pociągający świat fikcji, a nagą prawdą o skutkach picia alkoholu w młodym wieku i nadużywania w starszym.
  7. Uczniowie w dalszym ciągu podzieleni na grupy ("filmowców", "psychologów", "klientów") tworzą komunikaty weryfikujące reklamę, wykorzystując charakterystyczne dla swojej grupy środki wyrazu:
    • "filmowcy" opracowują scenariusz spotu antyreklamy;
    • "psychologowie" projektują broszurkę, artykuł popularnonaukowy, miniwykład (do wyboru) demaskujący zarówno skutki używania alkoholu, jak i działanie reklamy;
    • "klienci" redagują kodeks pierwszej pomocy dla zagrożonego odbiorcy według schematu: "Jeśli widzisz, że ta reklama..., pamiętaj...". (Prezentacja prac może nastąpić na następnych zajęciach).
  8. Po ćwiczeniu uczniowie wypełniają karty ewaluacyjne:
    Zrozumieliśmy, że... Zaskoczeniem było...
    Nie możemy się zgodzić.... Jesteśmy przekonani, że...
    Powinniśmy zapamiętać... Na kolejne zajęcia z tego cyklu chcielibyśmy zaproponować problem...

Załącznik nr 1
Zadania dla grup

"Filmowcy": zanalizujcie fabułę spotu reklamowego (czas i miejsce akcji, bohaterowie, zdarzenie lub sekwencja zdarzeń, finał); zaproponujcie tytuł, który w formie imperatywu zawierałby ukryte przesłanie reklamodawcy. "Psychologowie": zanalizujcie przekaz emocjonalny reklamy (wywoływane uczucia, skojarzenia, pragnienia); zbudujcie ogólny szkic "portretu psychologicznego" potencjalnego jej adresata - jakie ma słabości, pragnienia i potrzeby? "Klienci": uzupełnijcie przekaz reklamy - "Jeśli napiję się piwa, to 1) . . . . . . . . . . . . . . . . ; 2) . . . . . . . . . . . . . . . . ; 3) . . . . . . . . . . . . . . . . itd.". Podajcie te informacje o produkcie, które płyną z treści reklamy. Czym, według niej, skutkuje używanie tego produktu?

Przykładowe wyniki pracy grup analizujących reklamę piwa "Lech" ("Orzeźwiający wodospad")

"Filmowcy"

Czas i miejsce akcji - lato (prawdopodobnie wakacje, czas beztroski, wolny), rejs statkiem; bohaterowie - młodzi, używają życia, świetnie się bawią; są piękni, opaleni, pomysłowo ubrani; sekwencja zdarzeń - roześmiani, młodzi ludzie leżą na pokładzie statku, następnie są "zmywani" z pokładu, każdego ochlapuje strumień srebrzystej wody, wszyscy się śmieją, skaczą.

Plan ogólny: widz obserwuje moment wpływania statku z roześmianą młodzieżą pod wodospad, a sekundę wcześniej przed oczami stawiane jest wiadro pełne lodu i butelek piwa - zostały podsunięte przez kapitana statku dwóm młodym, znudzonym ludziom (oko kamery skierowane jest na gest podpierania rąk), którym w ten sposób został rozwiązany problem nudy. Dynamiczna muzyka koresponduje z fabułą spotu.

W finale zza ściany wody (piwa?) wysuwa się dłoń trzymająca butelkę; hasło reklamy nie pozostawia wątpliwości, że to dzięki piwu "będzie się działo orzeźwiająco". Innymi słowy, tytuł reklamowego spotu mógłby brzmieć: "Napij się TEGO piwa, a w Twoim życiu będzie wspaniale!" lub "Napij się piwa Lech, a Twoje życie radykalnie się zmieni!".

"Psychologowie"

Skojarzenie z młodością jako pełnią życia, świeżością; niespodziewana zmiana biegu zdarzeń, zaskoczenie, fantastyczna niespodzianka - piwo - zmienia nudny rejs (o czym widz paradoksalnie dowiaduje się dopiero w końcowej sekwencji spotu) w niezapomnianą przygodę; połączenie z upalnym dniem i beztroską wzbudza pragnienie i chęć sięgnięcia po "prawdziwie orzeźwiający" napój - przekonanie to wzmacnia hasło reklamy ("Będzie się działo orzeźwiająco" - hasło bazuje na frazeologizmie "będzie się działo" w znaczeniu "spotka nas coś niezwykłego, coś, czego nie zapomnimy" i wzmocnione jest skojarzeniami ze świeżością). Piwo pojawiające się po orzeźwiającym strumieniu kojarzy się z niewinną wodą, która orzeźwia na zewnątrz, podczas gdy piwo - od środka. Szkic psychologiczny potencjalnego odbiorcy: młody człowiek pragnący żyć pełnią życia; chcący coś zmienić w nudnej rzeczywistości, doświadczyć niezapomnianych przygód; szukający rozrywki, ulegający złudzeniu, że dzięki piciu piwa będzie pełen życia, beztroski, piękny i bogaty. Najprawdopodobniej to jednocześnie ktoś, kto nie umie poradzić sobie z nudą, snob, niemający pomysłu na życie. Reklamodawca wykorzystuje pragnienia młodego człowieka sugerując, że dzięki alkoholowi będzie mu się żyło lepiej, ciekawiej.

"Klienci"

"Jeśli napiję się piwa, to..." 1) będę należał do grona roześmianych, pięknych, młodych ludzi; 2) będę miał życie atrakcyjne, pełne zaskakujących niespodzianek; 3) nie będę się nudził; 4) moje życie może się zmienić na lepsze. Informacje o produkcie: jest chłodny, smaczny, orzeźwiający; ładnie opakowany - estetyczna butelka w zielonym kolorze; smakuje wszystkim klientom, nie tylko młodym (również kapitan trzyma schłodzone piwo, które towarzyszy mu przy pracy!). Gdy się sięgnie po "Lecha", wszystko zmienia się na lepsze, znika nuda, pojawia się radość.

Załącznik nr 2
O czym nie mówi się w reklamach (pułapki alkoholu)

Zestaw I

[1] Od pierwszego kieliszka do upojenia z utratą świadomości ... jak daleko? Nie istnieje pojęcie normalności w spożywaniu alkoholu i odporności na alkohol. Jest to sprawa wrażliwości i tolerancji indywidualnej. Poszukiwanie: stanu podniecenia, euforii, szaleństwa, zabawy, dobrego samopoczucia, odprężenia, zapomnienia, energii... Pierwszy kieliszek = uroczystość, przyjemność, zapomnienie, dobre samopoczucie. Następne kieliszki = chwiejne poruszanie się, często nudności, wymioty, niekontrolowane zachowania (nie jest się świadomym tego, co się robi: przemoc, przejściowa amnezja, brak równowagi, przewracanie się). Możliwa ewolucja stanu upojenia: przygnębienie, zachowania szaleńcze, czarna dziura, utrata świadomości. Jakakolwiek byłaby ilość wchłoniętego alkoholu, zaburzenia w panowaniu nad sobą są nieuniknione. Trzy fazy: 1) podniecenie, euforia, 2) brak koordynacji ruchów i zmniejszenie sprawności intelektualnej, 3) utrata świadomości.

[2] Kiedy pojawiają się kłopoty? 1. Gdy zaczynamy pić za wcześnie. Nawet niewielka ilość alkoholu, niegroźna dla dorosłych, uszkadza procesy rozwojowe dzieci i młodzieży. 2. W przypadku dorosłych, gdy piją za dużo i za często. Skutkuje to zachowywaniem w sposób, który narusza wartości i normy postępowania, dolegliwościami fizycznymi, negatywnymi stanami psychicznymi u siebie i u innych, zagrożeniem bezpieczeństwa własnego lub innych, zaniedbywaniem obowiązków, chorobami somatycznymi i chorobą alkoholową. 3. Gdy piją w nieodpowiednich okolicznościach: w czasie ciąży, zażywania leków, przed lub w trakcie prowadzenia pojazdu, czy też w pracy.

[3] Alkohol wciąga nasz umysł w pułapki. Część umysłu odpowiedzialna za irracjonalnomagiczną stronę funkcjonowania (zanurzoną w świecie fantazji, marzeń i pragnień) w sposób znaczący zostaje pobudzona, tak że następuje jej przerost w stosunku do części racjonalnej, utrzymującej ścisły kontakt z rzeczywistością i z logiką. Wówczas to zamiary i pragnienia mylą się z rzeczywistymi faktami. Człowiek ulega złudzeniu, że wystarczy nie myśleć o kłopotach, żeby ich nie było. Gdy więc pojawiają się szkody alkoholowe w realnym życiu, w umyśle automatycznie występują zniekształcenia, które z kolei likwidują informacje o szkodliwości picia przy zachowaniu pozorów wolności i logicznego myślenia. W sposób nieświadomy rozwija się uległość umysłu wobec alkoholu.

[4] Młodzi ludzie mają niższą tolerancję na alkohol i znacznie szybciej się uzależniają. Zamiast odkrywać prawdę o sobie i o życiu w naturalnych i autentycznych doświadczeniach osobistych, uczą się pośpiesznego i złudnego manipulowania własnymi uczuciami i umysłem. Człowiek, który ma kilkanaście lat, buduje fundamenty umysłu i osobowości. Gdy pojawia się wówczas alkohol, to jest on środkiem, który wypłukuje cement z tych fundamentów. Tak więc bardzo szybko dochodzi do zaburzeń w sposobie myślenia, w rozwoju osobowości, w dojrzewaniu. Pojawiają się trwałe uszkodzenia w procesie rozwojowym.

Zestaw II

[1] Jakie są reperkusje społeczne? Rezygnacja z kontroli nad swoim życiem codziennym: zaniedbania w wychowaniu i edukacji dzieci, niestabilność związku (brak porozumienia, kłótnie), utrata praw (świadczenia), zadłużenie i bieda (niezapłacone czynsze, sprawy sądowe). Utrata wszelkich więzi społecznych, co może prowadzić do marginalizacji. Zerwanie więzi rodzinnych: separacja, rozwód, utrata kontaktu i więzi z dziećmi. Sprawy sądowe: przemoc w rodzinie, jej porzucenie, prowadzenie pojazdów w stanie nietrzeźwości, utarczki i bójki.

[2] Kiedy pojawiają się kłopoty? 1. Gdy zaczynamy pić za wcześnie. Nawet niewielka ilość alkoholu, niegroźna dla dorosłych, uszkadza procesy rozwojowe dzieci i młodzieży. 2. W przypadku dorosłych, gdy piją za dużo i za często. Skutkuje to zachowywaniem w sposób, który narusza wartości i normy postępowania, dolegliwościami fizycznymi, negatywnymi stanami psychicznymi u siebie i u innych, zagrożeniem bezpieczeństwa własnego lub innych, zaniedbywaniem obowiązków, chorobami somatycznymi i chorobą alkoholową. 3. Gdy piją w nieodpowiednich okolicznościach: w czasie ciąży, zażywania leków, przed lub w trakcie prowadzenia pojazdu, czy też w pracy.

[3] Młodzi ludzie mają niższą tolerancję na alkohol i znacznie szybciej się uzależniają. Zamiast odkrywać prawdę o sobie i o życiu w naturalnych i autentycznych doświadczeniach osobistych, uczą się pośpiesznego i złudnego manipulowania własnymi uczuciami i umysłem. Człowiek, który ma kilkanaście lat, buduje fundamenty umysłu i osobowości. Gdy pojawia się wówczas alkohol, to jest on środkiem, który wypłukuje cement z tych fundamentów. Tak więc bardzo szybko dochodzi do zaburzeń w sposobie myślenia, w rozwoju osobowości, w dojrzewaniu. Pojawiają się trwałe uszkodzenia w procesie rozwojowym.

[4] Ludzie po wypiciu alkoholu zachowują się inaczej niż normalnie. Nieraz są to zmiany, które początkowo podobają się im samym i ich otoczeniu. Niektórzy piją po to, by poczuć się kimś innym niż na co dzień. Jednak gdy człowiek pije często i dużo, zaczyna robić rzeczy, których z pewnością unikałby na trzeźwo. Popełnia błędy i szkodzi innym. Niszczy nawet to, co jest dla niego cenne: rodzinę, pracę, wartości duchowe. Zaczyna dopasowywać swoje życie do okoliczności tworzonych przez alkohol.

Zestaw III

[1] Ludzie po wypiciu alkoholu zachowują się inaczej niż normalnie. Nieraz są to zmiany, które początkowo podobają się im samym i ich otoczeniu. Niektórzy piją po to, by poczuć się kimś innym niż na co dzień. Jednak gdy człowiek pije często i dużo, zaczyna robić rzeczy, których z pewnością unikałby na trzeźwo. Popełnia błędy i szkodzi innym. Niszczy nawet to, co jest dla niego cenne: rodzinę, pracę, wartości duchowe. Zaczyna dopasowywać swoje życie do okoliczności tworzonych przez alkohol.

[2] Na jakie sygnały warto zwracać szczególną uwagę? Gdy ktoś pije pomimo szkód spowodowanych przez picie, gdy ktoś jednorazowo wypija większe ilości, gdy ktoś regularnie wypija 2 piwa lub 2 lampki wina lub kieliszek wódki, albo też zaczyna dzień od picia alkoholu, gdy ktoś "klinuje", czyli używa alkoholu do usunięcia przykrych skutków poprzedniego picia, gdy pije alkohol w samotności oraz w sytuacjach, gdy odczuwa zmęczenie, smutek i cierpienie, gdy ktoś zaniedbuje obowiązki i zadania z powodu picia, gdy ma trudności w przypominaniu sobie, co działo się poprzedniego dnia w sytuacjach związanych z piciem, gdy ktoś pijąc uśmierza poczucie winy i wyrzuty sumienia z powodu czynów popełnionych pod wpływem alkoholu. Jeżeli próby ograniczenia picia po zauważeniu sygnałów ostrzegawczych się nie powiodły i człowiek mimo szkód pije nadal, należy sądzić, że jest uzależniony od alkoholu. Wtedy powinien zwrócić się o pomoc do placówki odwykowej i do grup wzajemnej pomocy.

[3] Alkohol wciąga nasz umysł w pułapki. Część umysłu odpowiedzialna za irracjonalnomagiczną stronę funkcjonowania (zanurzoną w świecie fantazji, marzeń i pragnień) w sposób znaczący zostaje pobudzona, tak że następuje jej przerost w stosunku do części racjonalnej, utrzymującej ścisły kontakt z rzeczywistością i z logiką. Wówczas to zamiary i pragnienia mylą się z rzeczywistymi faktami. Człowiek ulega złudzeniu, że wystarczy nie myśleć o kłopotach, żeby ich nie było. Gdy więc pojawiają się szkody alkoholowe w realnym życiu, w umyśle automatycznie występują zniekształcenia, które z kolei likwidują informacje o szkodliwości picia przy zachowaniu pozorów wolności i logicznego myślenia. W sposób nieświadomy rozwija się uległość umysłu wobec alkoholu.

[4] Picie napojów alkoholowych przez dorosłych jest specyficznym rodzajem gry, obarczonej pewnym stopniem ryzyka. Ale picie przez dzieci i młodzież jest prawdziwym nieszczęściem. Nastolatki nieraz sięgają po alkohol, by zamanifestować swoją niezależność lub wyrazić bunt wobec dorosłych. Są też mało odpornie na presję rówieśników i zdolnie do robienia bardzo ryzykownych rzeczy po to, by zaimponować kolegom.

Na podstawie materiałów zamieszczonych na stronie internetowej: www.mdk2.lublin.pl

* Pierwsze miejsce w konkursie na scenariusz lekcji poświęconej profilaktyce alkoholowej zorganizowanym przez Młodzieżowy Dom Kultury nr 2 w Lublinie w 2006 r. W pracy nad analizą spotu można posłużyć się dowolnie wybranym
filmem reklamowym.
1) W pracy nad analizą spotu można posłużyć się dowolnie wybranym filmem reklamowym.