Pakiet Edukacyjny

MDK 2
powrót

Alkohol i zdrowie człowieka
Scenariusz dwugodzinnej lekcji drugiej

Uwagi wstępne

Na tej lekcji uczniowie z grupy pierwszej prezentują wyniki swoich badań (patrz scenariusz lekcji pierwszej). Dobrze by było, gdyby w lekcji wziął udział nauczyciel biologii lub chemii, który zaprezentowałby zasady wchłaniania alkoholu przez ludzki organizm. Lekcja ma charakter informacyjny.

Cele operacyjne

Uczeń:

  • przedstawia wyniki badań dotyczących spożywania alkoholu przez młodzież;
  • wskazuje trzy argumenty świadczące o tym, iż alkohol jest realnym zagrożeniem dla młodego człowieka;
  • przygotowuje plakat informujący, jakie zagrożenie niesie ze sobą alkohol oraz propagujący abstynencję;
  • odszukuje w dostępnych mu źródłach definicję pojęć: alkoholizować się, alkoholizm i zapisuje je na paskach papieru;
  • uczestniczy w dyskusji na temat możliwości propagowania abstynencji wśród swoich rówieśników;
  • wypisuje na tablicy znane sytuacje społeczne, którym towarzyszy spożywanie alkoholu;
  • wskazuje powody, dla których ludzie sięgają po pierwszy kieliszek, każdy następny oraz dlaczego się upijają;
  • wymienia fizjologiczne konsekwencje nadmiernego spożywania alkoholu;
  • wypełnia ankietę sondującą pierwsze symptomy choroby alkoholowej;
  • obserwuje przekrojowy schemat układów fizjologicznych człowieka oraz podejmuje próbę opisu skutków działania alkoholu na te układy;
  • generuje pomysły, w jaki sposób propagować profilaktykę alkoholową wśród młodzieży szkolnej;
  • na podstawie relacji anonimowych alkoholików wypełnia tabelkę dotyczącą skutków nadużywania alkoholu (reperkusje społeczne, zawodowe, psychosomatyczne);
  • formułuje pytania na temat omawianych zagadnień do psychologa, policjanta, lekarza;
  • opracowuje, a następnie prezentuje relację alkoholika (w formie pisemnie przygotowanych opowiadań narracyjnych, relacji, wywiadu, komiksu), akcentując reperkusje nadużywania napojów alkoholowych;
  • generuje pomysły na akcję mającą na celu przeciwstawienie się praktyce sprzedawania alkoholu nieletnim;
  • przygotowuje szkolny pakiet antyalkoholowy;
  • publikuje informacje dotyczące objawów w różnych fazach uzależnień oraz ośrodków pomocy uzależnionym (gazetka szkolna lub szkolna strona internetowa).

Środki dydaktyczne

  • wykres przedstawiający zasady wchłaniania alkoholu przez ludzki organizm;
  • zaklejone koperty z informacją na temat wpływu alkoholu na ludzki mózg;
  • kartony papieru oraz przybory plastyczne konieczne do namalowania plakatu;
  • encyklopedie, dostęp do internetu, literatura traktująca o alkoholizmie;
  • paski papieru;
  • rzutnik i zapisana na folii definicja alkoholu;
  • wykres ilustrujący "wędrówkę" alkoholu przez ludzki organizm;
  • ankieta sondującą pierwsze symptomy choroby alkoholowej;
  • schemat prezentujący różne typy alkoholizmu;
  • schemat układów fizjologicznych człowieka (zazwyczaj jest on w szkolnej pracowni biologicznej);
  • relacje anonimowych alkoholików zamieszczone na stronie Młodzieżowego Domu Kultury nr 2 w Lublinie - www.mdk2.lublin.pl;
  • arkusze szarego papieru i flamastry;
  • koperta i kartka papieru dla każdego ucznia.

Przebieg zajęć

  1. Grupa pierwsza (alkoholizm) przedstawia wyniki swoich badań dotyczących spożywania alkoholu przez młodzież.
  2. Nauczyciel wyświetla za pomocą rzutnika definicję alkoholu, a uczniowie ją odczytują, np.: Chemicy i medycy substancję chemiczną uzyskiwaną w procesie fermentacji i destylacj nazywają alkoholem etylowym, w skrócie ETOH (C2H5OH). Ta substancja chemiczna posiada wyjątkową moc - w bardzo krótkim czasie po zażyciu może zmienić stan psychiczny człowieka. W swej czystej postaci jest to bezbarwny płyn o ostrym i piekącym zapachu, który dość szybko się utlenia i może zapłonąć błękitnym ogniem. Największe stężenie ETOH występuje w spirytusie, zawierającym 95% alkoholu etylowego. ETOH stanowi około 5% zawartości każdego kufla piwa, 12% zawartości każdej lampki wina i 40% każdego kieliszka wódki. Oznacza to, że gdy wypijesz małe piwo (250g), lampkę wina (100g) czy mały kieliszek wódki (25g) to za każdym razem zażywasz tą samą ilość alkoholu etylowego -10g ETOH. To właśnie te10g ETOH powoduje "leciutki szmerek", "miły zawrót głowy", "przyjemne rozluźnienie". Znane dobrze aspekty psychologiczne picia alkoholu są wywoływane oddziaływaniem ETOH na te miejsca w naszym mózgu, które sterują uczuciami ludzkimi. Zawartość czystego alkoholu etylowego w napojach alkoholowych jest liczona w gramach i przeliczana na porcje standardowe:
    • 10 g alkoholu etylowego = 1 porcja standardowa;
    • puszka piwa 0,33 l o mocy 4,4% to 1,45 porcji standardowej;
    • puszka piwa 0,33 l o mocy 5,8% to 1,90 porcji standardowej;
    • puszka piwa 0,33 l o mocy 8,1% to 2,67 porcji standardowej;
    • kieliszek 100 g szampana (wina musującego) 9-12% to 0,9-1,2 porcji standardowej;
    • butelka 0,75 l wina owocowego (gronowego) 9,-12% to 6,75-9 porcji standardowych;
    • kieliszek 50 g nalewki średnio 16% to 0,8 porcji standardowej;
    • lampka 50 g koniaku średnio 40% to 2 porcje standardowe.
  3. Zaproszony na lekcję nauczyciel biologii lub chemii (lub wychowawca czy jeden z uczniów) prezentuje na wykresie zasady wchłaniania alkoholu przez ludzki organizm: 1. żołądek - 2. ścianki jelita cienkiego - 3. przenikanie do krwi - 4. rozprowadzanie po całym organizmie za pomocą układu krwionośnego - 5. przenikanie do układu nerwowego - 6. mózg.
  4. Uczniowie wypisują na tablicy znane im sytuacje społeczne, którym towarzyszy oficjalne lub nieoficjalne spożywanie alkoholu (np. imieniny, uroczystości rodzinne, studniówka, półmetek, święta, sylwester, "parapetówki", zakończenie roku szkolnego, zdane egzaminy), po czym odpowiadają na pytanie: "Dlaczego ludzie sięgają po alkohol w tych sytuacjach i czy należy to ograniczać?".
  5. Następnie wskazują powody, dla których młodzi ludzie sięgają po: pierwszy kieliszek (np. z ciekawości, dla przyjemności, zapomnienia, z lęku przed ośmieszeniem, chęci ucieczki przed złym samopoczuciem, dla osiągnięcia stanu euforii, dla zabawy, odprężenia, zapomnienia itd.); każdy następny (np. nie potrafią odmówić, dla towarzystwa, z chęci osiągnięcia jeszcze lepszego stanu samopoczucia) oraz dlaczego się upijają (np. utrata kontroli nad sobą, chęć ucieczki od rzeczywistości, nieradzenie sobie z problemami, brak asertywności).
  6. Na podstawie obserwacji innych oraz ewentualnych własnych doświadczeń wymieniają fizjologiczne konsekwencje nadmiernego spożywania alkoholu: nudności, wymioty, zawroty głowy, brak koordynacji ruchowej (chwiejne poruszanie się), złe samopoczucie, utrata świadomości (przejściowa amnezja), stan przygnębienia, agresja, zachowania szaleńcze.
  7. Zaproszony na lekcję lekarz (lub wychowawca) informuje o wyróżnionych przez medycynę najczęściej występujących fazach zaburzenia w panowaniu nad sobą: A. podniecenie (euforia) B. zmniejszenie sprawności (intelektualnej i ruchowej) C. utrata świadomości (upojenie alkoholowe).
  8. Następnie rozdaje uczniom ankietę sondującą pierwsze symptomy choroby alkoholowej, a uczniowie ją wypełniają (załącznik nr 1) - tylko na swój użytek.
  9. Lekarz (lub wychowawca) informuje uczniów o tym, że alkoholizm jest jednostką chorobową oraz, iż istnieją różne typy alkoholizmu (przedstawia je na wcześniej przygotowanym schemacie):
    • treningowy (inna nazwa: zwyczajowy) - występuje u osób, które mają problemy z odmową spożycia alkoholu; może przeobrazić się w inną formę alkoholizmu;
    • kompensacyjny (inna nazwa: neurotyczny) - występuje u osób, które przeżywają stany niepokoju i depresje, i u których występują zachowania agresywne i impulsywne;
    • psychiatryczny (inna nazwa: symptomatyczny) - występuje u osób całkowicie uzależnionych; jest rodzajem choroby psychicznej.
  10. Uczniowie obserwują przekrojowy schemat układów fizjologicznych człowieka a lekarz (lub wychowawca) przedstawia, w jaki sposób nadużywanie alkohol wpływa na poszczególne układy, np.:
    • Układ pokarmowy - przewlekłe stany zapalne błon śluzowych jamy ustnej, przełyku, żołądka i dwunastnicy, zaburzenia perystaltyki przełyku i jelit oraz upośledzone wchłanianie prowadzące do powstawania niedoborów pokarmowych, uszkodzenie wątroby, jej stłuszczenie, zapalenie, zwłóknienie, marskość, ostre i przewlekłe zapalenia trzustki oraz związane z nimi uszkodzenia tkanki gruczołowej.
    • Układ krążenia - przewlekłe, intensywne picie alkoholu powoduje schorzenia układu sercowo naczyniowego, takie jak nadciśnienie, kardiomiopatie, arytmie i udary mózgowe.
    • Układ oddechowy - zapalenia błony śluzowej tchawicy i oskrzeli.
    • Układ moczowy - ostra niewydolność nerek, wzrost stężenia kwasu moczowego we krwi.
    • Układ hormonalny - dochodzi do nieprawidłowego wydzielania hormonów.
    • Układ odpornościowy - przewlekłe spożywanie alkoholu hamuje funkcje tego układu, co objawia się zwiększoną wrażliwością na choroby zakaźne, zapalenia płuc, gruźlicę czy raka.
    • Funkcje seksualne - pomimo powszechnej opinii, że alkohol i inne substancje psychoaktywne wpływają korzystnie na wydolność seksualną, często obserwuje się efekt odwrotny. Długotrwałe spożywanie alkoholu prowadzi do osłabienia wydolności seksualnych (np. u mężczyzn do impotencji, zaburzeń wzwodu, opóźnień ejakulacji i osłabienia orgazmu).
    • Układ nerwowy - alkohol wciąga umysł w pułapki. Część umysłu odpowiedzialna za irracjonalno-magiczną stronę funkcjonowania (zanurzoną w świecie fantazji, marzeń i pragnień) pobudza w sposób znaczący, tak, że następuje jej przerost w stosunku do części racjonalnej utrzymującej ścisły kontakt z rzeczywistością. Wówczas to ludzkie zamiary i pragnienia mylą się z rzeczywistymi faktami. Człowiek ulega złudzeniu, że wystarczy nie myśleć o kłopotach, żeby ich nie było. Gdy więc pojawiają się szkody alkoholowe w realnym życiu, w umyśle automatycznie występują zniekształcenia, które z kolei likwidują informacje o szkodliwości picia przy zachowaniu pozorów wolności i logicznego myślenia. W sposób nieświadomy rozwija się uległość umysłu wobec alkoholu. Zaburzenie pojawia się również w życiu uczuciowym człowieka. Częste sięganie po alkohol i picie dużych ilości sprawia, że człowiek zaczyna przyzwyczajać się do nałogowego regulowania swoich uczuć. Ponieważ alkohol jest środkiem uśmierzającym, najmocniej działa, gdy łagodzi przykre stany. Chemiczne uśmierzenie przykrych uczuć tworzy uzależnienie i obniża odporność na cierpienie. Człowiek uczy się, że można przy pomocy alkoholu cierpienie przekształcić w specyficzny rodzaj stanu przyjemnej ulgi. Dlatego dolegliwości fizyczne i psychiczne zamiast odstręczać go od alkoholu skłaniają do dalszego picia. Ludzie po wypiciu alkoholu zachowują się inaczej niż normalnie. Nieraz są to zmiany, które podobają się im samym i ich otoczeniu (na etapie, gdy są rozluźnieni, weseli, otwarci). Niektórzy piją po to, by poczuć się kimś innym niż na co dzień. Jednak gdy człowiek pije często i dużo, zaczyna robić rzeczy, których z pewnością unikałby na trzeźwo. Popełnia błędy i szkodzi innym. Niszczy nawet to, co jest dla niego cenne: rodzinę, pracę, wartości duchowe. Zaczyna dopasowywać swoje życie do okoliczności tworzonych przez alkohol. Nadmierne picie powoduje: zapalenie wielonerwowe, polineuropatię, padaczkę alkoholową. Alkohol może prowadzić także do powikłań psychiatrycznych, powodować np. ostre lub przewlekłe psychozy alkoholowe (majaczenie drżenne, ostra halucynoza, przewlekła halucynoza, paranoja i psychoza Korsakowa) oraz inne zaburzenia psychiczne oraz zaburzenia osobowości, takie które utrudniają prawidłowe funkcjonowanie.
  11. Na podstawie uzyskanych informacji każdy uczeń wskazuje jeden argument świadczący o tym, iż alkohol jest realnym zagrożeniem dla rozwijającego się organizmu, kończąc zdanie: "Alkohol jest szkodliwy dla młodego człowieka, ponieważ...".
  12. Nauczyciel, w ramach przygotowania do dyskusji o charakterze dramowym, dzieli uczniów na pięć grup: abstynenci pierwotni (ci, którzy nigdy nie spożywali alkoholu), abstynenci wtórni (ci, którzy pili, a teraz powstrzymują się od picia), tzw. konsumenci umiarkowani (ci, którzy spożywają alkohol rzadko i w sposób kontrolowany), tzw. konsumenci z grupy podwyższonego ryzyka (spożywają duże ilości alkoholu i czynią to regularnie), anonimowi alkoholicy (ci, którzy już nie piją, bo mają świadomość tego, że są uzależnieni od alkoholu, a także widzą skutki tej choroby). Grupy te zbierają argumenty do debaty na temat propagowania abstynencji wśród młodzieży, a następnie przeprowadzają symulację pt. "A mnie złości brak trzeźwości!".
  13. Kilkoro uczniów odczytuje relacje anonimowych alkoholików zamieszczone na stronie Młodzieżowego Domu Kultury nr 2 w Lublinie (patrz środki dydaktyczne), a pozostali uczniowie podczas słuchania zwracają uwagę na przedstawiane w relacjach skutki nadużywania alkoholu.
  14. Nauczyciel dzieli uczniów na trzy grupy opracowujące trzy kręgi zagadnieniowe: reperkusje społeczne, zawodowe i psychosomatyczne nadużywania alkoholu (1). Wynik pracy zapisują na arkuszach papieru i zawieszają w widocznym miejscu. Przykładowo wypełniona tabela:
    Reperkusje społeczne (grupa pierwsza)
    Reperkusje zawodowe (grupa druga)
    Reperkusje psychosomatyczne (grupa trzecia)
    utrata kontroli nad własnymi, codziennymi obowiązkami, np. w przypadku osób dorosłych mogą to być zaniedbania w wychowaniu i edukacji dzieci, rozpad rodziny, cierpienia bliskich, pojawiające się problemy finansowe wynikające z wydawania pieniędzy na alkohol (zadłużenie, nie zapłacone rachunki); powolna utrata więzi społecznych, marginalizacja oraz izolacja; osłabienie więzi rodzinnych - utrata kontaktu emocjonalnego z najbliższymi; konflikty z prawem (stosowanie po pijanemu przemocy, rozboje, morderstwa, wypadki spowodowane prowadzeniem pojazdu po spożyciu alkoholu kończące się kalectwem lub śmiercią niewinnych ludzi); utrata szacunku innych. częste nieobecności w pracy wynikające z niemożności prowadzenia działalności zawodowej po spożyciu alkoholu; wypadki łączące się z utratą zdrowia lub życia wynikające z osłabionej uwagi lub utraty czujności na stanowisku pracy; ogólne osłabienie zdolności do pracy; brak możliwości rozwoju zawodowego; degradacja zawodowa lub ostateczne zwolnienie z pracy. powolna utrata sensu i celu własnego życia; zaburzenia psychiczne i neurologiczne, np.: agresywność, drażliwość, zły nastrój, osłabienie woli i panowania nad sobą, bezsenność, niepokój, stany depresyjne (łącznie z myślami samobójczymi), możliwość utraty pamięci, osłabienie uwagi, deliria i stany szaleństwa kończące się hospitalizacją w szpitalach psychiatrycznych; agresja prowadząca do przestępstw; znaki głodu alkoholowego (przy odtruciu): drżenie ciała, nudności, wymioty, bóle żołądka, nadmierne pocenie się, nerwowość, poirytowanie, koszmary, halucynacje, konwulsje; upośledzenie układu pokarmowego i układu krążenia; zwiększenie prawdopodobieństwa zachorowania na nowotwór.
  15. Liderzy każdej grupy prezentują wyniki pracy, a pozostali uczniowie uzupełniają ich wypowiedzi.
  16. Następnie zapisują na kartkach po jednym pytaniu do psychologa, policjanta i lekarza (dotyczącym omawianych zagadnień). Koperty z kartkami wrzucają do specjalnie przygotowanej skrzynki (na wzór urny wyborczej). Pytania te mogą stanowić punkt wyjścia do spotkania na temat profilaktyki uzależnień z przedstawicielami powyższych profesji lub wskazówkę dla nauczyciela dotyczącą dalszej pracy nad profilaktyką uzależnień.

Praca domowa (do wyboru)

  1. Przygotuj samodzielnie opracowaną fikcyjną relację z życia młodego człowieka (gimnazjalisty lub maturzysty), który popadł w alkoholizm (i pragnie podjąć leczenie), akcentując reperkusje nadużywania napojów alkoholowych. Prace mogą być przygotowane w formie pisemnie opracowanych opowiadań narracyjnych, relacji, wywiadów, komiksu itp.
  2. Zaprojektuj tzw. szkolny pakiet antyalkoholowy (na który złożą się np.: projekt akcji prewencyjnych, foldery i plakaty, konkursy, naklejki, ulotki itp.)
  3. Przygotuj w formie artykułu informacje na temat dynamiki uzależnienia od alkoholu (objawy) w jego czterech fazach: przedalkoholowej, wstępnej, ostrej i przewlekłej (do gazetki szkolnej lub na szkolną stronę internetową) - wykorzystaj materiały zamieszczone w artykule Iwony Niewiadomskiej, Dlaczego ludzie uzależniają się od alkoholu?, s. 5-25, [w:] Alkohol, alkoholizm i ja, Lublin 2002.

Załącznik nr 1

  • Czy spożywasz napoje alkoholowe pomimo świadomości szkód spowodowanych przez ich nadużywanie we własnym życiu?
  • Czy zdarzyło Ci się jednorazowo wypić samodzielnie większe ilość alkoholu (np. pięć dużych piw lub jedno wino czy też ćwiartkę wódki)?
  • Czy zdarza Ci się zaczynać dzień od spożycia alkoholu?
  • Czy spożywasz regularnie (dzień po dniu) dwa piwa lub dwie lampki wina lub kieliszek wódki?
  • Czy jesteś w stanie wyobrazić sobie imprezę towarzyską bez alkoholu?
  • Czy używasz alkoholu ("klinujesz") do usunięcia przykrych skutków poprzedniego picia?
  • Czy pijesz alkohol w samotności oraz w sytuacjach, gdy odczuwasz zmęczenie, smutek i cierpienie?
  • Co jest dla Ciebie ważniejsze: spożywanie alkoholu czy Twoje obowiązki szkolne?
  • Czy masz trudności w przypominaniu sobie, co działo się poprzedniego dnia po spożyciu alkoholu?
  • Czy zdarzyło Ci się, że uśmierzasz poczucie winy i wyrzuty sumienia za pomocą alkoholu?

Jeżeli człowiek nie potrafi zrezygnować z picia mimo zauważonych symptomów alkoholizmu, należy wnioskować, że jest uzależniony od alkoholu. Wtedy powinien zwrócić się o pomoc do placówki odwykowej i do grup wzajemnej pomocy.

 

1) Można w tym celu wykorzystać artykuł "Społeczne skutki nadużywania alkoholu" Agnieszki Kopiel, zamieszczony na podanej w środkach dydaktycznych stronie internetowej.