Pakiet Edukacyjny

MDK 2
powrót

Elżbieta Żurek

Sławomir Jacek Żurek

 

Uczę się mówić "Nie"!

Trening asertywności

Scenariusz lekcji ósmej (kwiecień)

 

Uwagi wstępne

Prezentowane poniżej zajęcia opisane w scenariuszu mają charakter dramowy, dlatego też dobrze, gdy odbywają się w pracowni, w której na środku leży dywan, a ławki ustawione są w kręgu. Dobrze też, jeśli uczniowie mają możliwość przebrania się oraz korzystania z różnych pomocy i rekwizytów przydatnych w stosowaniu technik dramowych.

Cele operacyjne

Uczeń:

  • wykonuje serię zadań dramowych ćwiczących asertywność - zdarta płyta, zasłona dymna, kompromis, wypytywanie o strony pozytywne i negatywne;
  • uczestniczy w dyskusji na temat asertywności;
  • wykonuje metaplan, na którym umieszczone są argumenty popierające przyjmowanie postaw asertywnych;
  • opracowuje schemat tzw. czteroetapowej procedury odmawiania;
  • wskazuje na konsekwencje ludzkiej uległości w różnych sytuacjach (wobec namawiania do spożywania alkoholu, brania narkotyków czy palenia papierosów);
  • rozpisuje katalog zagrożeń związanych ze stosowaniem używek.

 

Środki dydaktyczne
  • rekwizyty przydatne do wchodzenia w rolę przez uczniów
  • duże arkusze papieru i kolorowe flamastry
Przebieg zajęć

1. Uczniowie pod kierunkiem nauczyciela wykonują zadanie dramowe ćwiczące asertywność. Jeden z uczniów wchodzi w rolę sprzedawcy, a drugi nieletniego klienta, próbującego kupić w sklepie napój alkoholowy (następnie zamieniają się rolami). Pozostali uczniowie oceniają poziom używanych przez obydwie strony argumentów oraz czy w zachowaniu sprzedawcy nie pojawiły się uległość, agresywność lub reakcje nienaturalne (unikanie kontaktu wzrokowego z klientem, unikanie odmowy, "zagadywanie" itp.), po czym sami biorący udział w symulacji mówią, z czym mieli największe trudności podczas wykonywania zadania.

2. Następnie uczniowie metodą burzy mózgów określają sytuacje, podczas których dochodzi do namawiania nieletnich do stosowania używek. Podzieleni na dwuosobowe grupy losują kartkę z zadaniem dotyczącym jednej z sytuacji: namawiania i odmowy spożycia alkoholu, palenia papierosów lub brania narkotyków, i przygotowują krótkie symulacje.

3. Po prezentacji kilku scenek na forum klasy, nauczyciel przeprowadza z uczniami dyskusję na temat: "Do czego może prowadzić brak asertywności?".

4. Uczniowie wykonują metaplan, na którym zamieszczają argumenty popierające przyjmowanie postaw asertywnych, np.:

  • obrona swych praw bez uciekania się do agresji,
  • wyrażanie bez lęku uczuć i ocen wobec innych osób,
  • wyrażanie bez nadmiernych emocji i ocen wobec innych osób,
  • przyjmowanie uczuć i ocen innych osób wobec nas bez nadmiernych emocji,
  • wyrażanie oraz negocjowanie swoich praw i oczekiwań wobec innych,
  • racjonalne reagowanie na krytykę i agresję otoczenia,
  • przeciwstawianie się manipulacji.

5. Następnie uczniowie otrzymuję od nauczyciela instrukcję asertywności: "a) należy być przekonanym o słuszności własnego wyboru w kwestii niestosowania używek; b) należy umieć wyliczyć powody, dla których podjęło się taką decyzję; c) należy wyrazić własne zdanie bez mrugnięcia okiem, zdecydowanie, patrząc namawiającemu prosto w oczy; d) należy tak często informować namawiającego o swojej decyzji, aż to do niego dotrze; e) nie należy przyjmować postawy defensywnej, gdy padają obelgi z powodu odmowy; f) nie należy traktować negatywnych lub irytujących uwag ze strony namawiającego jako osobistego odrzucenia - ale raczej jako wyraz rozczarowania osoby, która sama nie umie sobie odmówić i podejmuje ryzyko popadnięcia w uzależnienie; g) nie należy krytykować osoby namawiającej" (1).

6. Posługując się powyższą instrukcją, ochotnicy wykonują dramowe ćwiczenie asertywności pt. "Zdarta płyta". Jeden z uczniów wchodzi w rolę dealera narkotykowego, który próbuje nakłonić młodego człowieka do bezpłatnego przyjęcia dawki narkotykowej. Drugi systematycznie powtarza te same argumenty, np. "Nie mam zamiaru używać narkotyków, nie chcę popaść w uzależnienie", "Nie biorę narkotyków. Chcę mieć trzeźwy umysł" itp.

7. Następnie ochotnicy wykonują kolejne ćwiczenie - "Zasłona dymna". Jeden z uczniów chce drugiego poczęstować papierosem. Drugi pozornie akceptuje fakt, że jego kolega jest palaczem, doprowadzając do absurdalnej sytuacji, w której "palacz" sam dostrzega niewłaściwość swojej postawy (np. "Rozumiem, chcesz abym zapalił papierosa narażając w ten sposób siebie i Ciebie na kłopoty, tak?").

8. Uczniowie wykonują trzecie ćwiczenie pt. "Kompromis". Jeden z uczniów chce kupić piwo w sklepie. Drugi ("sprzedawca") odmawia mu, używając argumentów kompromisowych (np.: "Proszę przynieść dowód, a wtedy sprzedam Ci alkohol").

9. Czwarte zadanie dramowe ma na celu ćwiczenie postaw asertywnych przydatnych w sytuacji, gdy partner naszej rozmowy przejawia wyraźnie niezadowolenie z racji przyjęcia przez nas postawy obronnej. Jeden z uczniów chce koniecznie zmusić drugiego (starszego, mającego 18 lat do zakupu w jego imieniu alkoholu). "Starszy kolega" zadaje mu serię pytań, które mają na celu przewartościowanie postawy "kolegi młodszego" (np.: "Dlaczego uważasz za niewłaściwe, że nie chcę łamać prawa i zakupić dla Ciebie alkoholu?" lub "Czy uważasz, że jest w tym coś złego, że Ci odmawiam?").

10. Innym wariantem tego ćwiczenia jest tzw. wypytywanie o strony pozytywne. Strategia ta, podobnie jak poprzednia, polega na zadawaniu pytań partnerowi interakcji. Pozwala na unikanie presji ze strony partnera, jednocześnie zmusza go do udowodnienia pozytywnych aspektów planowanego przedsięwzięcia (np. "Co dobrego wyniknie z tego, że kupię w Twoim imieniu alkohol?", "Co pozytywnego widzisz w tym, że ulegnę Ci i kupię dla Ciebie alkohol?")

11. Uczniowie opracowują schemat tzw. czteroetapowej procedury działania w przypadku nieskuteczności odmowy (namawiający nie rezygnuje ze swojego zamysłu). Nauczyciel omawia, a uczniowie przedstawiają go na schemacie:

•  etap pierwszy - zdecydowana odmowa z użyciem argumentu prawnego, np.: "Nie chcę i nie mogą kupować alkoholu, ponieważ jestem nieletni. Tego zabrania prawo".

•  etap drugi - powtórna odmowa z odwołaniem się do uczuć, które przeżywamy, np.: "Nie kupuję i piję alkoholu, wiem, że taka postawa raniłaby moich rodziców".

•  etap trzeci - odwołanie się do różnych instytucji, np.: "Jeśli nie przestaniesz mnie namawiać, zadzwonię do Twoich rodziców, a przy okazji powiadomię nauczyciela".

•  etap czwarty - powiadomienie osób trzecich, reprezentujących prawo.

12. Na zakończenie lekcji uczniowie wskazują na konsekwencje uległości (w sytuacjach, gdy jest na nich wywierana presja, by stosowali używki), po czym rozpisują katalog zagrożeń rozpoczynający się od słów - "Jeśli nie będziesz przyjmował postaw asertywnych i ulegał namowom do picia alkoholu (brania narkotyków, palenia papierosów) to...", np.:

•  stracisz zdolność do uczenia się, zapamiętywania i logicznego rozumowania, co może przeszkodzić Ci w dalszej edukacji i karierze zawodowej;

•  zahamujesz swój rozwój emocjonalny i opóźnisz własne dojrzewanie; nastawiając się na doraźne i natychmiastowe przyjemności, nie nauczysz się dojrzałych i skutecznych sposobów radzenia sobie ze stresem i rozwiązywania problemów życiowych;

    • obniżysz motywację do osiągania celów życiowych i realizacji znaczących wartości;
    • narażasz się na wypadki, choroby, a nawet śmierć;
    • prędzej czy później popadniesz w konflikt z prawem;
    • łatwiej możesz stać się ofiarą przestępstwa;
    • ryzykujesz, że zarazisz się chorobami wenerycznymi lub wirusem HIV z powodu przypadkowych stosunków seksualnych (często z pogranicza gwałtu), nierzadko kończących się ciążą (2).

(1) Na podstawie R.E. Vogler, W.R. Bartz, Nastolatki i alkohol , przeł. A. Basaj, Warszawa 2002, s. 104-105.

(2) Na podstawie Nasze dzieci i alkohol. Poradnik dla rodziców , [w:] www.parpa.pl